TS Trần Đoàn Lâm
Càng lớn lên, cảm giác háo hức Trung thu của chúng ta dường như cũng khác trước nhiều. Có thể do tuổi tác, có thể do thời thế đổi thay. Trung thu hiện đại – tôi tạm gọi vậy – có sắc màu và khí vị khác thời Bao cấp.
Những năm 60-70 của thế kỷ trước, đất nước ta còn nghèo vì chiến tranh. Mặc dù “ăn chưa đủ no, mặc chưa đủ ấm”, nhưng với con trẻ, người dân Việt chúng ta vẫn dành tình yêu thương đong đầy. Không khí lễ Tết rạo rực từ đầu tháng 8 âm; với tiếng trống tùng tùng rộn vang đây đó. Người lớn cũng cố gắng mua hay làm cho trẻ những chiếc đèn ông sao, những chiếc mặt nạ “Ông Địa” bằng giấy báo bỏ đi, ép thành khuôn, nhìn vừa buồn cười vừa hơi sò sợ vì có khuôn mặt “bất thường”. Nhà nào sang hơn thì mua cho con đầu Sư tử, đầu Lân cũng bằng giấy báo bồi phết hồ.
Chú Hải và chú Tuấn hàng xóm nhà tôi thì làm cho bọn trẻ đèn ông sao từ khung nứa và giấy bóng kính các màu – loại giấy người ta bọc oản, bọc bánh khảo bày bán ở chợ đễ làm lễ vật.
Trung thu năm đó, bố mẹ tôi làm cho tôi chiếc đèn kéo quân theo gợi ý của Báo Thiếu niên Tiền phong. Đèn khá đơn giản; nó chỉ là một khung tre, bọc giấy bóng kính xung quanh. Trục quay cũng bằng thanh tre vót nhỏ hơn chiếc đũa, một đầu gắn vào tán đèn hình tròn cũng làm bằng khung tre dán giấy; còn đầu kia thì vót nhọn đặt vào lỗ đồng 5 xu bằng hợp kim. Đồng xu thì được gắn vào miếng kinh vỡ, đặt dưới chân đèn.
Như vậy, khi đốt nến, hơi nóng từ nến làm xoay chiếc tán và làm quay trục đèn; các hình thù bằng bìa hay giấy cứng được treo lủng lẳng dưới tán đèn cũng vì thế mà xoay theo như thể người ta nối đuôi nhau mà đi nhanh. Phải chăng, vì thể ở ta thì gọi đó là “Đèn kéo quân” còn người Hoa thì gọi là “Tẩu mã đăng” (Đèn ngựa chạy)!
Bố tôi vụng tay nên mẹ phải “can thiệp”, nhất là phần gắn trục sao cho cân theo chiều thẳng đứng. Bố tôi loay hoay căn căn chỉnh chỉnh mà vẫn không được; sau mẹ tôi làm “con rọi” để lấy cữ thì mọi việc mới xong. Nhưng ác nhất là tán đèn chỉ quay quay chút chút rồi dừng lại chết lặng; mình dùng tay đẩy lấy đà thì nó quay quay rồi lại bất động! Không hiểu vì tán đèn đeo các hình khá nặng, hay do trục không trơn, hay không cân? Tôi chả biết nữa nhưng rất tự hào với trẻ hàng xóm vì mình có chiếc đèn “Kéo tay”, một thứ đồ chơi Trung thu khá “xa xỉ” theo tiêu chuẩn bấy giờ!
Mẹ tôi chặt mía ra 3 khúc, lấy phần thân giữa và tránh 2 “đầu mắt mía”. Mẹ khéo léo tạo hình chiếc “mũ tiến sĩ”, với 2 cánh chuồn xinh xinh gọt từ vỏ mía, đính vào 2 bên thân “mũ”. Ngoài ra, mẹ tôi chẻ thân mía thành thanh nhỏ, dài ngắn khác nhau, và khéo léo xếp cao dần thành hình tháp.
Các múi bưởi thì được tách bung ra, cho tép bưởi nở tung; mỗi đĩa có mấy múi xếp lưng vào nhau tạo thành một đĩa hoa kiểu hoa Cẩm tú cầu. Quả chuối cũng được mẹ tôi lột vỏ đến lưng chừng rồi cắt đi một nửa ruột; 4 thân vỏ được cuộn cong, gài vào trong thân chuối; 3 hay 4 quả bày quay đuôi vào nhau tạo ra hình các bông hoa Hoàng lan nở tươi thắm.
Vài quả hồng đỏ thắm đem lại sắc màu nống ấm cho mâm cỗ. Còn bánh kẹo Trung thu chì may ra, năm nào “sang trọng”, chúng tôi được ăn bánh dẻo bánh nướng mà mỗi phần cắt ra chỉ bé tẹo, nhỉnh hơn đốt ngón tay chút, còn chủ đạo vẫn là quà quê như bỏng nổ, cốm non.
Và không thể bỏ qua mấy con giống xinh xinh làm bằng bột gạo nhuộm màu mua ở chợ. Tôi thích nhất con thiên nga hay con vịt bé xíu, to như đầu ngón tay cái người lớn, được đặt trong cái rổ có lót bông. Thiên nga trắng muốt, nổi bật trên nền bông lót ổ cũng trắng tinh khôi, nhưng mắt nó lại giống mắt phượng, nghĩa là “hẹp và dài”, trông rất đáng yêu vì nhìn nó, tôi cũng thấy đỡ “tủi thân’ phần nào. Tôi thuộc loại người mắt một mí, tục gọi là “mắt híp”. Tôi soi gương và hay phàn nàn với mẹ: “Sao mẹ lại đẻ con mắt híp thế này”. Mẹ tôi an ủi: “ Đâu có, mắt con là mắt phượng ngủ đấy!”. Nào tôi đã trông thấy con lân con phượng nó ngủ bao giờ đâu! Nhưng giờ thấy con thiên nga, tôi cũng thấy yên tâm (theo lối ‘con trẻ’) phần nào!
Buổi chiều Trung thu, chiếc bàn gỗ lim đen bóng sứt sẹo – chắc có tuổi thọ từ thời Na-pô-nê-ông Đệ nhất – được lôi ra sân, kê sát cửa sổ nhà. Bố tôi mắc một ngọn đèn bé xíu ra song cửa để lấy ánh sáng lúc hoàng hôn nhá nhem, đỡ tốn nến đốt; còn khi trăng đã lên thì đèn sẽ tắt đi . Mẹ tôi lọ mọ một mình bày ra bàn những thứ quà Trung thu đã chuẩn bị và trải chiếu xuống sân, trước bàn cỗ.
Khoảng 7 giờ tối, mấy trẻ hàng xóm – bạn nối khố của tôi – kéo sang theo lời mời của mẹ tôi để chúng tôi chơi Trung thu cùng nhau, như thế càng vui! Chúng tôi đốt xâu hạt bưởi hay vành vỏ bưởi phơi khô treo trên sợi dây thép vốn làm dây phơi quần áo, và đốt các thanh nến nhỏ thắp đèn ông sao Hạt bưởi cùng vỏ bưởi có tinh dầu nên vừa cháy vừa bắn ra các tia lửa lấp lóe; mùi tinh dầu thơm nhè nhẹ, bay bổng trong làn gió thu, khiến không khí dường như nhẹ mềm hẳn đi.
Rồi chúng tôi nghênh ngang ra vẻ múa lân với mặt nạ và đầu lân bằng giấy bồi be bé xinh xinh. Trước đó, tôi có chiếc trống khẩu và hay mang ra gõ inh ỏi khiến bà nội tôi không chịu được vì ồn, vì thế tôi liền chuyển sang chơi “trống bỏi”; tôi xoay xoay cái cán, hay cái tai trống bé xíu như viên bi quật qua quật lại mặt trống, khiến phát ra âm thanh ‘bong bong’, nghe cũng vui tai đáo để!
Khoảng 8 giờ là chúng tôi “phá cỗ’ để còn kịp mang đèn ông sao ra đường xen vào đám múa sư tử hay múa lân. Ngoài đường, đám đông đã tự họp theo đoàn trong ánh sáng lung linh của các cây đèn ông sao. Tiếng trống tùng tùng rộn ràng khó tả. Khi “ Ông Địa” vừa ve vẩy cái quạt, vừa thỗng thễnh cái bụng phưỡn ra ghé sát vào đứa trẻ nào thì nó rồ lên, chạy vụt sang bên (chắc do sợ hãi, mặc dù trông Ông rất ngộ nghĩnh).
Đoàn rước đi đến một ngã tư thì dưng lại. Bác vũ công trung tuổi cầm mồi lửa ghé sát vào miệng con lân. Bỗng từ miệng nó phụt ra các tia lửa sáng chói, trông thật khủng khiếp. Sau này tôi mới biết là nhờ kỹ thuật phun xăng hay dầu lạc từ miệng lân đúng lúc có mồi lửa đến gần. May mà chưa thấy hỏa hoạn bao giờ.
Tôi thấy mẹ tôi kể, ngày trước, nhà giàu còn treo một cọc tiền thướng và một tràng pháo dài ngoằng từ ban công tầng 2 nhà mình xuống. Lân tiến đến phun lửa đốt tràng pháo nổ đì đoàng như súng liên thanh; rồi thân lân vươn cao dựng đứng lên (vũ công xếp chồng lên vai nhau) để với cho được cây tiền nhà chủ thướng. Đến thế hệ chúng tôi thì không còn thấy tục này nữa…
Giờ đã đi vào đêm sâu, trăng đã lên cao giữa đỉnh đầu, tròn vành vạnh và tươi roi rói. Đám rước lân đã chấm dứt. Người lớn mải mê dọn dẹp, còn bọn trẻ con cũng đã díp mắt, lũ lượt kéo nhau về nhà lên giường. chìm dần vào giấc ngủ say sưa với niềm phấn khích vô biên. Và với cả giấc mơ về một mùa Tết Trung thu rộn rã năm tới!
T.Đ.L