Đình làng Việt – Di sản văn hóa của cộng đồng cần được bảo tồn và phát huy
Mỗi làng xã Việt Nam đều gắn với vài ba công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng, là nơi chứng kiến những hoạt động văn hóa vật thể và phi vật thể, nơi biểu lộ đời sống tinh thần của cả cộng đồng. Trong mỗi công trình, ít nhiều đều chứa đựng những di sản nghệ thuật. Một pho tượng không đơn giản chỉ để thờ cúng, một kiến trúc không đơn thuần là nơi che tránh mưa nắng. Nếu để ý kỹ một chút, ta sẽ thấy trong từng hình khối, hoa văn, họa tiết trang trí đều mang những giai thoại hay dấu ấn của thời đại mà nó đã trải qua. Tất cả đã tạo nên bản sắc riêng của nền văn hóa nông nghiệp nhỏ lẻ, phân tán nhưng lại mang tính cộng đồng rõ nét.
Được hình thành từ thế kỷ XV, định hình vào thế kỷ XVI, phát triển rực rỡ vào cuối thế kỷ XVII – đầu thế kỷ XVIII. Đình làng là kiến trúc độc đáo, mang đậm những giá trị văn hóa đặc sắc của người Việt vùng châu thổ Bắc bộ, Việt Nam, là kiến trúc chung của cả cộng đồng, nơi tụ họp khi làng có việc, địa điểm diễn ra lễ hội để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Ở nhiều miền quê trên đất Bắc, đình làng đồng thời là cái nhà hát của làng xã hoặc cả vùng, nơi nuôi dưỡng các thể loại diễn xướng dân gian như Ca Trù, Hát Xoan, Chèo, Quan Họ… Thường ngày, đình làng còn là địa điểm đàn đúm của cánh đàn ông lúc nông nhàn với vài ba ván cờ, ấm trà, điếu thuốc, cùng nhau bàn luận chuyện đầu xóm cuối làng. Đình làng là nơi trú ngụ giấc ngủ trưa hè của đám trẻ nhỏ, là địa điểm để trai gái hẹn hò lúc đêm trăng…
Đình đã trở thành biểu tượng của làng, là niềm tự hào của cộng đồng, là hình ảnh sâu đậm trong tâm thức người Việt. Với bộ mái rộng lớn, góc đao cong vút như cả bầu trời úp lên những cây cột vài người ôm mới xuể, thì đình làng còn là nơi chứa đựng nghệ thuật điêu khắc dân gian độc đáo. Không chỉ tài hoa trong kỹ thuật thể hiện, người nghệ sỹ thiết kế, trang trí cho kiến trúc còn sáng tạo nên nhiều hình tượng nghệ thuật với rồng, tiên, hoa cỏ, muông thú… Các phù điêu trang trí đình làng luôn là điểm nhấn quan trọng trong không gian kiến trúc bởi mỗi đường nét chạm khắc là sự truyền tải thông điệp của nhân gian với thần linh, sự bộc lộ cảm xúc, ước vọng và giải tỏa tinh thần, sự thăng hoa của “nghệ sỹ làng” trước xã hội.
Đình làng Bắc bộ là một phận quan trọng trong Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam, trong trang trí kiến trúc đình làng hiện tồn rõ nét đời sống văn hóa, sự tài hoa tinh tế trong sáng tạo nghệ thuật của người dân Việt.
Trong giai đoạn hiện nay, xu thế toàn cầu hóa đã tác động không nhỏ tới đời sống làng quê Việt Nam, đô thị hóa ở nông thôn biến chuyển từng ngày, từng giờ, đình làng cũng dần bị đẩy xa, ngôi nhà chung của cộng đồng bị đóng kín, nơi sinh hoạt làng xã nay chuyển về các nhà văn hóa thôn, xóm. Đình làng trước đây là nơi người dân đến để tham gia và thưởng thức các trò chơi, diễn xướng… thì nay nhu cầu đó chuyển về gia đình với các phương tiện truyền thông hiện đại… Các nguyên nhân trên đã dẫn đến những giá trị văn hóa và nghệ thuật của đình làng dần mờ nhạt, việc bảo lưu các giá trị truyền thống nơi làng quê có chiều hướng bị lệch lạc.
Trước thực trạng đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị đình làng không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng hay giới nghiên cứu, mà còn cần đến sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, cần nhận thức được vai trò của đình làng trong việc lưu giữ ký ức văn hóa, hun đúc tinh thần cộng đồng và gìn giữ bản sắc dân tộc. Hơn cả một công trình kiến trúc, đình làng là linh hồn của làng quê Việt – nơi kết nối con người với cội nguồn, nơi truyền lại những giá trị nhân văn và sáng tạo nghệ thuật từ bao đời. Việc bảo vệ đình làng hôm nay cũng chính là gìn giữ tương lai văn hóa của chúng ta mai sau.
Nguyễn Đức Bình