CHIẾC ÁO NĂM THÂN HÒA CÙNG NÉT NHẠC

• Trúc Đồng
• Bài viết đã in trong sách “Áo dài truyền thống – Hành trình trở lại”, Nxb Thế Giới, 2024

Áo dài thường gắn với nét đẹp của con người Việt Nam, nhất là nữ giới; Áo dài hoà vào lời ca nét nhạc, gửi gắm bao nhiêu thông điệp về tình yêu đất nước. Nó đồng hành cùng người nghệ sỹ từ Bắc chí Nam, góp mặt trong nhiều sự kiện văn hoá, đón chào bạn bè quốc tế gần xa. Hình ảnh tà áo thướt tha, duyên dáng, nhiều năm qua, đã chinh phục được muôn vàn thế hệ khán giả, trong đó có những bạn trẻ mộ điệu như tôi. Trong các câu hò điệu lý, câu hát cổ cho đến khúc ca mang niềm tự hào dân tộc như Đến với những con người Việt Nam tôi (ca khúc của Xuân Nghĩa), đều có thể thấy hình bóng chiếc Áo dài.
Từ âm nhạc, tôi bén duyên với Áo dài nam. Thú thật, ngày đó nếu được hỏi trang phục cổ truyền của đàn ông Việt có hình hài ra sao, tôi chỉ nghĩ đến bộ Áo dài bông chữ Thọ của Cải lương hoặc tấm áo the đen như nghệ nhân Chèo, Quan họ. Chúng tôi tuyệt nhiên chưa được thấy kiểu áo nào “cổ truyền dân tộc” hơn như thế cả. Đến đầu thập niên 2010, “Áo dài nam cách tân” nở rộ trên sân khấu, dấy lên trong tôi suy nghĩ về Áo dài nam truyền thống trong dòng chảy nghệ thuật đương thời…
Âm nhạc Việt Nam đương đại có nhiều ca khúc viết về Áo dài, song hầu như vẫn chỉ có Áo dài nữ. Chúng tôi đã quen thuộc với những Áo dài ơi (Sỹ Luân), Xinh tươi Việt Nam (Nguyễn Hồng Thuận), Một thoáng quê hương (Từ Huy – Thanh Tùng), Em trong mắt tôi (Nguyễn Đức Cường)… và cũng đôi lần trăn trở: để tìm được nét thơ, nét nhạc điệu trong chiếc Áo dài nam, phải chăng khó khăn gấp bội phần so với Áo dài nữ?
Và trang phục nam “cách tân” đang thịnh hành trên sân khấu ấy, liệu nó có còn là Áo dài Việt Nam không? Tôi cảm nhận có một nét hồn Việt đang dần mất đi trên chiếc Áo dài nam kiểu ấy. Nếu xét về vai trò là phục trang đơn thuần, ta không thể phủ nhận một vài ưu điểm của nó: giá thành thấp, dễ may mặc, dễ tuỳ biến hoa văn. Nhưng để gọi nó là “Áo dài Việt Nam” thì vẫn còn cái gì đó chưa thoả lòng…
Tết Nguyên đán 2019, thông qua báo đài và Facebook, tôi được biết đến sự kiện Tết Việt do nhóm Đình làng Việt tổ chức tại Hà Nội. Hình ảnh đoàn người khăn áo xúng xính du xuân, rước lễ dưới mái đình Lệ Mật (Long Biên) lập tức gây ấn tượng mạnh trong tôi. Chiếc Áo dài các bạn, các bác mặc trông rất Việt, rất duyên, giống như bộ Áo dài khăn đóng mà tôi hằng quen thuộc, nhưng dáng vẻ cổ hơn rất nhiều. Về sau, khi được biết đó là kiểu áo do Chúa Nguyễn Phúc Khoát định chế từ tận năm 1744 và là khởi thuỷ của chiếc Áo dài ngày nay, thì tôi không khỏi bất ngờ. Chúng được gọi là Áo dài ngũ thân; hay như cách gọi hiền hoà, mộc mạc hơn: chiếc Áo năm thân.

Chiếc Áo năm thân, chiếc khăn vấn đầu – cứ thế, chúng đã theo chân tôi đi suốt một hành trình văn hóa dài, trở thành cầu nối để chúng tôi xích lại gần hơn với di sản ông cha. Từ một bạn trẻ yêu dân ca, đặc biệt là diễn xướng dân gian đồng bằng Bắc Bộ, tôi may mắn có cơ hội trình diễn trong một số chương trình văn nghệ truyền thống tại TP Hồ Chí Minh. Tháng 08/2022, tôi có dịp tham dự buổi giao lưu âm nhạc dân tộc cùng các nghệ nhân, nghệ sỹ của nhóm Đình làng Việt. Ngót một thời gian tham gia văn nghệ không chuyên tại nhiều sự kiện lớn nhỏ, song đây là lần đầu tiên tôi được chít khăn và mặc Áo dài nam theo lối cổ để hát, đúng như cách ăn mặc của các cụ nghệ nhân xưa. Một niềm hân hoan như tiếng trống mõ rộn ràng, tiếng hò hát vui tươi của màn Thi nhịp – Vỡ nước trong Chèo!
Các bạn trẻ yêu Việt phục, yêu văn hoá – nghệ thuật, hẳn cũng sẽ có những câu chuyện thú vị khác nhau về hành trình tìm về chiếc Áo năm thân. Song một điểm mà tôi thường nhận thấy, thế hệ Gen Z có xu hướng cởi mở hơn khi tiếp nhận tinh hoa dân tộc, chắt lọc những cái hay cái đẹp để tiếp thu. Chắc hẳn chúng ta sẽ có nhiều cảm xúc khó tả khi được tiếp cận và biết được tấm áo, vành khăn này đã trải qua ngót hàng trăm năm lịch sử. Nhiều câu chuyện văn hoá cũng được mở ra từ đây…
Chúng tôi có dịp quay ngược về một số tư liệu ngày trước, dần dà hiểu thêm về chặng đường của Áo dài nam. Cùng với dòng chảy văn hoá – nghệ thuật, chiếc Áo dài từ khởi thuỷ là Áo năm thân đã tiếp nhận nhiều ý tưởng cải biên khác nhau. Giai đoạn từ 1945 trở về sau, Áo dài nữ được xem là cuộc cách tân thành công, thế nhưng Áo dài nam có phần ngược lại. Ví như chiếc Áo dài Cải lương và trang phục nam Quan họ, cấu tạo biến đổi từ năm thân thành hai thân (lược bỏ tà con) hoặc ba thân; phần tà dài và thon gọn, không cong vành hay xoè như áo cổ nữa. Khăn cùng màu với áo, trừ trong Quan họ người ta vẫn dùng khăn màu đen như lối cổ. Chúng tôi tìm đến các nguồn tư liệu về diễn xướng dân gian sau 1975 như phim tài liệu Lối chơi Quan họ cổ (1984), VCD Tìm người (1998), cùng một vài bộ phim truyện như Trạng Quỳnh (1989) và series Cổ tích Việt Nam (1993 – 1999), thì nhận thấy rằng, sự thay đổi ấy càng rõ rệt theo thời gian. Tiếp theo sau là những phá cách xa chuẩn mực, dẫn đến kiểu áo “cách tân” mang nhiều nét tương đồng với trang phục Ấn Độ, Pakistan thường thấy hiện nay.

Chiếc Áo năm thân đã bị lãng quên suốt một quãng thời gian dài; việc các nghệ nhân, nghệ sỹ chuyển sang những mẫu trang phục cải biên nói trên phổ biến đến mức chúng thành chuẩn mới. Có thể nói, ảnh hưởng từ nghệ sỹ đến góc nhìn của quần chúng về trang phục dân tộc là không nhỏ: từ vai trò là kiểu áo sáng tạo đơn thuần phục vụ cho sân khấu, do mức độ phổ biến khá cao, chúng đi vào đời sống thực tiễn (như các dịp lễ lộc, cúng đình) cũng như góp mặt trong hoạt động đối ngoại, ngoại giao quốc tế, khiến công chúng nhận lầm là Áo dài nam truyền thống. Có khi, trang phục nam cách tân bắt đầu mang hơi hướng “tung bay”, “tha thướt” như Áo dài nữ, mà theo chúng tôi, phong thái đĩnh đạc của người mặc cũng đã bị ảnh hưởng ít nhiều… Chưa kể nếu bị may thêu trang trí quá đà thì tính khiêm nhường và tinh tế đã mất đi. Mà bấy nhiêu đặc tính đó vốn lại chính là tinh thần cốt lõi của trang phục dân tộc đàn ông Việt. Chúng tôi đồng cảm hơn với suy nghĩ của bạn bè năm châu khi họ nhận định: “Hiện nay đàn ông Việt Nam mặc Áo dài không đẹp, không giống những gì tôi thấy trong các tài liệu về Việt Nam đầu thế kỷ XX”¹.
Điều đó lý giải phần nào vì sao chúng ta chưa có nhiều ca khúc viết về chiếc Áo dài nam, cụ thể hơn là chiếc Áo năm thân. Chặng đường của chiếc Áo dài nam vô cùng phức tạp, đôi khi mỗi vùng một kiểu, khiến cho người nhạc sỹ gặp khó khăn khi tìm ra đâu là đặc điểm cốt lõi, là nét đẹp chung của trang phục dân tộc nam đương thời. Mặt khác, chúng ta cũng hiếm gặp Áo dài nam ngoài những ngày lễ hội và các buổi diễn sân khấu. Vậy nên nhạc sỹ chưa có nhiều ý tưởng để khai thác chăng? Bên cạnh đó, định kiến Áo ngũ thân nam gắn liền với chế độ phong kiến cổ hủ, lạc hậu đã cản trở họ khi tìm chất liệu sáng tạo từ trang phục cổ: “Áo dài bị mang biểu tượng chính trị hơn là mang biểu tượng văn hoá, đàn ông mặc Áo dài đã dần dần được mặc định là hình ảnh đại diện cho tầng lớp phong kiến, quan lại, địa chủ…, không còn được coi trọng là sản phẩm tinh hoa của cha ông. Nếu có coi trọng, thì đều lấy hình ảnh của trang phục kiểu sân khấu” (ghi nhận từ họa sỹ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Đức Bình)¹. Áo dài nam được nhắc đến trong số ít tác phẩm về chủ đề Quan họ (Trẩy hội Xuân – Ngọc Lương), ngày cưới (Tơ duyên – Ngọc Sơn), nhưng chưa tìm được sự tôn vinh cùng “màu da tiếng nói người Việt Nam” (Xinh tươi Việt Nam của Nguyễn Hồng Thuận) như Áo dài nữ. Một khi lời ca gợi nhắc về chiếc Áo dài, mặc định đầu tiên sẽ là “tà áo tung bay” (Một thoáng quê hương của Từ Huy – Thanh Tùng) của người phụ nữ.
Từ năm 2019, chúng tôi được chứng kiến thời kỳ khởi sắc của văn hoá – nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật giới trẻ. Chiếc Áo năm thân cổ, sau nhiều thăng trầm lịch sử, dần dần chứng tỏ được giá trị tinh thần vốn có, lấy lại vị thế và trở về bầu bạn cùng thế hệ mới. Ngày càng nhiều bạn trẻ chọn cho mình Áo dài ngũ thân để tham gia sự kiện, chụp ảnh và vui chơi ngày lễ hội. Chiếc Áo năm thân từng bước xuất hiện trong phim ảnh, phải kể đến như Phượng khấu (Huỳnh Tuấn Anh) và Người vợ cuối cùng (Đạo diên Victor Vũ); hay góp mặt vào MV âm nhạc, tiêu biểu là Chơi vơi (Trung Quân và K-ICM) và Không thể cùng nhau suốt kiếp (Hoà Minzy). Đương khi nghệ sỹ trẻ quay về trang phục truyền thống như một trào lưu, cả về phong cách âm nhạc lẫn phục trang, chúng tôi nhận thấy, số đông đơn vị biểu diễn không chuyên lẫn chuyên nghiệp vẫn còn e dè khi đầu tư vào áo chuẩn cổ, phần vì không đủ kinh phí, phần vì tính tiện lợi của trang phục mới, phần vì định kiến – nhiều nguyên nhân khác nhau.
Theo tôi, dưới góc nhìn của một khán giả, chiếc Áo dài nam giới Việt từng đẹp biết bao nhiêu, một nét đẹp rất đáng để hồi sinh, giữ gìn và phát triển cùng di sản nhạc cổ, dân ca. Bởi lẽ sân khấu văn hoá Việt đóng vai trò rất quan trọng trong việc quảng bá, định hướng khán giả về trang phục dân tộc. Muốn biết được một bộ trang phục dân tộc trông ra sao, hầu hết khán giả sẽ lấy nghệ sỹ làm chuẩn. Khi chúng ta giới thiệu về nét đẹp quê hương, đất nước, con người Việt Nam qua lời ca tiếng hát, tính nhận diện bản sắc trong trang phục nói lên rất nhiều điều; trong đó có một điều quan trọng hơn cả: chúng ta là người Việt Nam. Lúc này, chúng không còn đơn thuần là trang phục đặc thù cho sân khấu nữa, mà trở thành đại diện cho cả văn hoá vùng miền, văn hoá dân tộc. Với nghệ nhân, nghệ sỹ quảng bá nghệ thuật dân gian, điều đó càng quan trọng hơn nhiều. Tất nhiên chiếc Áo năm thân nói riêng và trang phục truyền thống nói chung luôn khuyến khích sự cải biên; song sự cải biên không nên “làm cho chiếc áo mất bản sắc”². Chỉ một sự phá cách sai lệch, xa rời nguyên bản sẽ dễ dẫn đến những hiểu lầm không đáng có như “Cải lương trước giờ mặc như vậy”, “Áo dài Quan họ khác Áo dài cổ phục”, “Áo có tà dài là Áo dài” v.v. Chúng tôi đồng tình với chia sẻ của TS. Phan Thanh Hải (Giám đốc Sở VH-TT Huế): “Ta không nên phân biệt giữa “Áo dài đời sống” và “Áo dài sân khấu”. Chiếc Áo dài cần mang đúng tinh thần là Quốc phục, là trang phục truyền thống Việt Nam” ³.
Câu chuyện của cố GS.TS. Trần Văn Khê, một bậc thầy về âm nhạc dân tộc luôn đau đáu với di sản, sẽ nói thay cho tiếng lòng chúng tôi: “Tôi luôn nghĩ rằng, khi giới thiệu một bộ môn nghệ thuật, ngoại hình phải đi đôi với nội dung. Áo dài là hình thức, tiếng đờn là nội dung. Nếu bạn tặng một bó hoa hồng thật đẹp mà bạn gói trong một tờ nhật trình cũ thì có phải là không bằng gói hoa bằng một tờ giấy hoa có cột băng màu?… Vì vậy, tôi muốn khi giới thiệu âm nhạc truyền thống dân tộc Việt Nam cũng phải có cả hình thức.”⁴ Tôi cảm nhận, nếp khăn, vạt áo không chỉ làm duyên cho người nghệ nhân nghệ sỹ, mà còn quyện vào lời ca tiếng hát. Ví như chúng ta hát rằng, “Bạn ơi hãy đến quê hương chúng tôi” (Việt Nam quê hương tôi của Đỗ Nhuận), nhưng mặc áo “cách tân” trang trí nhiều màu đủ kiểu, thì lời mời gọi ấy có hiếu khách và đầy hồn Việt hay không như khi bạn mặc trong mình chiếc Áo năm thân hay không? Ca câu Ngồi tựa mạn thuyền mà lại mặc Áo dài vải voan xanh tha thướt thì cái thi vị Quan họ không thể sánh bằng tấm áo đĩnh đạc, cổ kính, đúng như bao thế hệ “anh Hai, anh Ba” Kinh Bắc từng mặc trong những ngày hội Xuân.

Càng hiểu thêm, yêu thêm bộ trang phục một thời là Quốc phục Việt Nam, hẳn không chỉ riêng tôi, mà nhiều bạn Gen Z sẽ chung niềm ước vọng được thấy tấm Áo năm thân “phủ sóng” rộng rãi hơn, đồng hành nhiều hơn với nghệ sỹ để quảng bá nét đẹp Việt. Giữa bao nhiêu tín hiệu khởi sắc của sân khấu mới, chúng tôi, một bộ phận khán giả trung thành của Chèo, Cải lương, Quan họ… vẫn mong chờ điều tương tự diễn ra đối với nghệ thuật diễn xướng dân gian. Ngày 3/3/2024, những chiếc Áo dài ngũ thân do CLB Đình làng Việt may tặng đã về cùng phường Xoan An Thái (Việt Trì, Phú Thọ góp phần nâng tầm và quảng bá di sản Hát Xoan. Ở Huế, quê hương của Áo dài, một số nghệ nhân Ca Huế bắt đầu mặc Áo năm thân chẽn kiểu cổ. Câu chuyện về những đêm nhạc, đêm giao lưu của Đình làng Việt cũng là một tín hiệu đáng mừng trong việc đưa phục trang chuẩn mực về nghệ thuật dân tộc.
Tôi mong câu chuyện này cũng sẽ có thể khơi dậy phần nào nguồn cảm hứng sáng tạo của các thế hệ nhạc sỹ, đặc biệt là những nhạc sỹ có sức ảnh hưởng lớn. Bởi dẫu sao đi nữa, chúng ta vẫn cần lắm những ca khúc tôn vinh Áo dài ngũ thân nam truyền thống, tôn vinh như chính tinh thần nguyên gốc của bộ trang phục này – một bộ Quốc phục. Chiếc Áo năm thân với muôn vàn thông điệp người xưa hằng gửi gắm trong từng nếp khăn, vạt áo, chúng tôi tin rằng, sẽ là nguồn ý tưởng tuyệt vời để chúng ta khai thác. Trải qua 280 năm kể từ ngày Võ Vương định chế nó, song Áo dài ngũ thân vẫn mang trong mình tính tuổi trẻ rất cao5. Giống như họa sỹ Nguyễn Tư Nghiêm, khi đi tìm chất liệu văn hoá, cũng từng quan niệm: “Khai thác, đi đến tận cùng truyền thống, sẽ thấy hiện đại”. Mặt khác, khi cho ra những ca khúc, vở diễn mới, nghệ sỹ cũng nên tránh việc gán ghép hình ảnh Áo dài nam với “cường hào ác bá”, dần dần lấy lại ấn tượng tốt đẹp về tấm áo đã từng là Quốc phục Việt Nam một thời.
Và những bạn trẻ mộ điệu yêu văn hoá Việt như tôi, có lẽ cũng nên góp chút gì vào sự lan toả ấy.
Chiếc Áo năm thân, chiếc khăn vấn đầu, cứ thế lại “tiếp sức” cho tôi được bước tiếp hành trình khám phá văn hoá của mình. Bất cứ khi nào có thể, tôi đều mặc Áo ngũ thân khi hát dân ca. Cứ mỗi khi được khán giả cùng du khách quốc tế hỏi về chiếc áo, tôi vui mừng giới thiệu, mà lòng quá đỗi tự hào. Sau này tôi có dịp chấp bút thử một vài tác phẩm âm hưởng dân gian như Làng, tiếng gọi “chiếc Áo năm thân” hiền hoà, bình dị ấy cũng theo tôi làm nguồn cảm hứng về bản sắc dân tộc. Mặc trong mình chiếc áo của ông cha, tôi cũng như bao bạn trẻ cùng chung niềm hi vọng vào tương lai: Năm cung nét nhạc sẽ giao hoà cùng năm thân áo vải. Còn bao nhiêu tâm tư để nói, tôi xin gửi gắm vào câu hát cổ để tỏ lòng yêu mến dáng áo quê hương…
T.Đ