Ngôi đình thường nằm ở trung tâm làng và trong kiến trúc ấy, rồng trở thành con vật linh vật thiêng liêng, quyền uy và được kính trọng nhất. Hình rồng được xuất hiện nhiều, hiếm có ngôi đình nào lại không chạm khắc rồng. Trong các không gian lễ nghi – tín ngưỡng, đình làng không phải là nơi đầu tiên rồng đến, nhưng chắc chắn đó là nơi hình ảnh rồng đọng lại sâu đậm, bền bỉ nhất trong tâm hồn người Việt.
Con rồng trở thành linh vật thiêng liêng nhất, quyền uy nhất, được kính trọng nhất trong văn hóa cổ truyền Việt Nam. Nhưng, con rồng còn vô cùng gần gũi với mọi người dân Việt. Hẳn sẽ không bao giờ quên được nếu ai đã được tận mắt chiêm ngưỡng hình ảnh những nàng tiên yếm thắm, váy đào vắt vẻo trên lưng rồng hân hoan múa hát. Hình ảnh Rồng tiên trên kiến trúc đình làng luôn được khắc chạm trên vị trí thiêng liêng nhất. Đây là mảng phù điêu mang những hình ảnh lãng mạn và đẹp đẽ, tựa như vệt sao băng trên bầu trời nghệ thuật Việt. Trong nhiều thế kỷ dưới thời phong kiến, người phụ nữ bị yếm thế, không được học hành, không được quyền lựa chọn hôn nhân, ít được vinh danh trong cộng đồng… thì trên đình làng hình ảnh tiên mang dáng dấp thôn nữ vắt vẻo trên lưng rồng mãi mãi là một biểu tượng kỳ diệu cho sự sáng tạo xuất phát từ những giá trị nhân văn cao đẹp của người Việt.
Đồ án tiên cưỡi rồng đặc biệt phong phú đa dạng và đặc sắc trong mỹ thuật người Việt. Dù có thấy rải rác ở đâu đó trong trang trí của người Việt như ở đền, ở chùa, những hình ảnh tiên rồng, nhưng trên kiến trúc đình làng vẫn chiếm số lượng nhiều nhất. Các nàng tiên yếm thắm tâng tâng đôi gò bông đảo kẹp chặt lưng rồng bay vi vút trên các cấu kiện kiến trúc đình làng.
Đồ án này xuất hiện ngang nhiên giữa đình hẳn có liên quan đến huyền thoại tiên Âu, rồng Lạc – tổ của người Việt. Cách tạo hình tiên nữ trên đình làng giống hệt tiên nữ trong các tích trò rối nước. Giống một cách kỳ lạ từ phục trang, tư thế vũ đạo cho đến thần thái các khuôn mặt, cũng những vạt áo dải khăn ấy, cũng những ngón tay như búp măng cong cong, cũng những chiếc cánh xòe ra múa lượn từ những cánh tay đầy đặn… và không làm sao quên được những cặp môi duyên đầy đặn, nồng nàn mà thánh thiện như từng thấy ở đình Phong Cốc (Quảng Ninh). Nếu như Rồng hùng dũng oai phong bao nhiêu thì Tiên lại yêu kiều, lả lướt bấy nhiêu. Soi kỹ vào các khuôn mặt các nàng tiên như ở đình Diềm (Bắc Ninh), ta giật mình thấy hao hao giống với các khuôn mặt của Phật Bà Quan Âm, lúc phảng phất tượng Mẫu (như ở đình Cổ Mễ, đình Hữu Bổ), lúc lại thấp thoáng các khuôn mặt các đào nương ca Trù (như ở đình Thổ Hà, đình Liên Hiệp)… nhưng có thể là một thôn nữ trong tâm tưởng của một bác phó mộc nào đó (như ở đình Hương Lộc). Ai mà biết các nàng tiên cưỡi rồng đến từ đâu!
Đình là linh hồn của một ngôi làng người Việt. Những ký ức văn hóa sâu thẳm nhất vẫn được cất giấu nơi đây. Con rồng ngự ở ngôi đình làng, rất tự nhiên, nó cũng cởi mở, dung dị, chất phác như chính con người nơi thôn dã vậy. Mặc dù giai cấp thống trị, vương quyền đã giành lấy rồng như một biểu tượng riêng cho mình, nhưng ở đình, rồng là của cả làng. Đặc biệt hình tượng Rồng – Tiên là một biểu tượng đoàn kết dân tộc, niềm hạnh phúc của người Việt Nam
9/2012
Trần Hậu Yên Thế